Likovna metafora genocida

Predlažemo

JASENOVAC, KRAJINA, KOSOVO
Retrospektivna izložba Lazara Dimitrijevića 

Retrospektivna izložba slika Lazara Dimitrijevića pojavljuje se kao jedan od zanimljivih i značajnih događaja koji srpsku umetnost uvode u 21. vek. Naime, naša prva posleratna generacija uveliko polaže računa o tome gde smo i šta smo postigli posle pet uzbudljivih decenija. Napomenimo i to da je u pitanju razdoblje u kom se srpsko slikarstvo odvijalo u znaku sučeljavanja dva ravnopravna faktora: lokalne tradicije i internacionalizacije. 

Lokalna tradicija podrazumeva beogradsku kolorističku školu, oličenu u mediteranskom senzibilitetu i temperamentu balkanskog podneblja. S druge strane, internacionalizacija se ispoljava kroz prihvatanje većeg ili manjeg uticaja Zapada - od Pariza, preko Istočne obale do Italije i, u ovom slučaju, dalekog Severa. Trenutne pozicije likovne krititke i teoretske misli dovele su do isključivosti, pa i nepomirljivog suprotstavljanja dva različita shvatanja. Međutim, kod nekih umetnika su se tradicija i internacionalizacija susretali u srećnom odnosu, mireći formalnu, istorijsku, pa i metafizičku strukturu. Jedan od takvih jeste i Lazar Dimitrijević.

U jednom širem kontekstu Lazara svrstavamo među savremene umetnike čiji je opus nastajao na relaciji između Beograda i Stokholma. Na samom početku, između 1964. i 1970. godine, odvija se period formiranja samostalnog slikara, u znaku opredeljivanja između lirske apstrakcije i blagog uticaja enformela. Već tad kod nekadašnjeg studenta Nedeljka Gvozdenovića dominira površinska kompozicija i interes za slikarsku materiju. Takav je slučaj s platnima kao "Manasija" ili "Varijanta u crnom", izlaganim na Oktobarskom salonu 1964. godine.

Po dolasku u Stokholm, sledećih desetak godina formalana struktura sazreva u osoben bojeni zvuk, uz asocijativno tumačenje slike. Dramatičan tematski izbor posvećen stradanjima srpskog naroda - "Jasenovac", "Jadovno", "Uskršnji pozdrav savezničkih aviona" - poprima ekspresionističku notu, uz naglešen interes za slojevitu fakturu. U nastavku, posle 1979. nastaju slike većeg formata u formi triptiha, na kojima se sadržaj okreće mirnijim asocijacijama na "vizantijske teme". "Reminiscencija na vizantijske ikone" i posebno "Imigrant u zemlji saga" organizivane su u srednjem delu poput klasičnih "žitija" svetaca, dok su bočna krila koncipirana u duhu apstraktne slike. Karakteristika ove faze jeste faktura koja asocira na ikone, što je postignuto upotrebom bronzano-zlatne boje kao podloge za slojevite nanose.

Kao sećanje na putovanja kroz Dalmaciju, Crnu Goru i Makedoniju, nastao je krajem 1990. manji ciklus pod nazivom "Vrata". Zubom vremena oštećena vrata poslužiće kao inspiracija za pikturalno oslikana vrata, sa konceptualnom idejom da se "iza zatvorenih vrata krije mistika i drama nepoznatog".

U vreme ratne stihije u bivšoj Jugoslaviji, posebno između 1991. i 1996, slikar se vraća na ranije teme zločina i genocida. Na slikama većeg formata, kao "Jasenovačka tema", "Genocid" ili "Žrtva", evocirana je tragična istorija koja se ponavlja na ovim prostorima. Ponovo je naglašen ekspresionistički izraz, uz dominaciju crne i sive boje sa crvenim akcentima. Istim tehnološkim postupkom rađene su i slike nastale 1999. godine, kao protest protiv bombardovanja objekata i civila u Srbiji - "Target", "Milosrdni anđeo nad Beogradom", ali i "Septembar 11 sa crvenim nebom" - na kojima slojevitost paste sugeriše dramu.

Sa povratkom u Srbiju 2004. započinje poslednji ciklus slika, koji uporedo prati dve tematske celine. Na motivima posvećenim brutalnim rušenjima srpskih manastira i crkava na Kosovu - "Liturgija porušenog manastira", "Suza za ugaslo kandilo", "Razapeti monah" - dominira poznata sumorna gama crne, umbre, sijene i sive. Nasuprot tome, na temama kao "Mediteranska vizija" ili "Asocijacija u oker i plavom", ukupna atmosfera odiše toplinom i svetlošću.

Nesumnjivo, Lazar Dimitrijević je jedan od onih umetnika koji su uspostavili neposrednu vezu između evropskih i domaćih tokova u slikarstvu 20. veka. Razapet između hladne severnjačke sredine, u kojoj je proživeo više od tri decenije, i mediteranske osećajnosti rodnog podneblja, izrastao je spontano u samostalnu umetničku ličnost i postao dragocena spona dvaju kultura: mediteranske i Srednje, odnosno Severne Evrope. Ako se mediteranska manifestuje kroz ljubav za oplemenjenu slikarsku materiju, severnjačka je prisutna kroz karakterističnu oporu notu, koja na osoben način unosi u srpsku umetnost duh Ribecala i Geste Berlinga. Mediteranska je u jeziku koji ne diže ton, severnjačka u hladno izgovorenim rečima često punim tajanstva, ponekad pretnje. Kroz poetsku strukturu sadržaja provlači se nota sudbinskog, epskog odjeka.

Međutim, ispod koprene stvaralačkih emocija, za osetljivog posmatrača iznenada se otkriva jedna osetljiva duboko sentimentalna priroda. Jedna nežna melodija provlači se diskretno kroz zvučne, ponekad disonantne akorde Lazarevih slika, kao prikrivena intima umetnika - osamljenika, naviknutog na samoću. Taj dragoceni kontrapunkt, koji simboliše isprepletenost poezije i drame ljudskog bitisanja, reklo bi se, i jeste suštinski sadržaj slikarstva Lazara Dimitrijevića.

U Beogradu, oktobra 2007.
Stanislav Živković